दक्षिण अमेरिका

परिचय

दक्षिण अमेरिका उत्तर अमेरिका महादेशको दक्षिणमा स्थित छ। पनामा नहरले यि दुबै महादेशलाई छुट्याउँछ । यसको पश्चिममा प्रशान्त महासागर (Pacific Ocean ) छ र पूर्वमा आन्ध्र महासागर (Atlantic Ocean) पर्दछ । दक्षिण अमेरिका पश्चिमी गोलार्धमा रहेको एउटा महादेश हो , जुन उत्तर अमेरिकाको दक्षिणपूर्वमा अवस्थित छ । दक्षिण अमेरिका उत्तरमा १३ ० उत्तरी अक्षांश (गैलिनस केप) देखि दक्षिणमा ५६ ० दक्षिण अक्षांश (हर्न केप) र पूर्वमा ३५ ० पश्चिम देशान्तर (रेशिको केप) देखि ८१ ० पश्चिम देशान्तर ( परिना केप) सम्म ) विस्तृत छ।  क्यारिबियन सागर र पनामा नहर उत्तरमा , पूर्व र उत्तर-पूर्वमा ब्लाइन्ड महासागर , पश्चिममा प्रशान्त महासागर र दक्षिणमा अन्टार्कटिक महासागर अवस्थित छन् ।  भूमध्य रेखा यस महाद्वीपको उत्तरी भागबाट जान्छ र मकर रेखा उष्णकटिबंधीय मध्य भागबाट जान्छ, जसका कारण यसको अधिकांश भाग उष्णकटिबंधीय क्षेत्रमा पर्दछ । दक्षिण अमेरिकाको उत्तरदेखि दक्षिणसम्मको लम्बाइ करिब ७,२०० किलोमिटर र पश्चिमदेखि पूर्वसम्मको चौडाइ ५,१२० किलोमिटर छ। यो विश्वको चौथो ठूलो महादेश हो, जुन आकारमा भारत भन्दा करिब ६ गुणा ठूलो छ । पानामा नहरले यसलाई उत्तर अमेरिकी महाद्वीपबाट पनामाको इस्थमसमा अलग गर्दछ । तर पनामा देश उत्तरी अमेरिकामा आउँछ । हजार किलोमिटर लामो तटवर्ती रेखा रहेको यस महादेशको तटीय रेखा सीधा र समतल छ, तटमा टापु, प्रायद्वीप र खाडीहरू कम भएकाले राम्रो बन्दरगाहको अभाव छ। खनिज र प्राकृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण यो महादेशमा तातो र आर्द्र हावापानी, हिमाल, पठार, घना जंगल र मरुभूमिका कारण विकास हुन सकेको छैन । यहाँ संसारको सबैभन्दा लामो पर्वत श्रृंखला, एन्डिज पर्वत श्रृंखला , र अग्लो ताल टिटिकाका छन् । भूमध्य रेखा नजिक रहेको पेरु देशमा चिम्बोरेजो र कोटोपाक्सी नामक विश्वका अग्लो ज्वालामुखी हिमालहरू छन्, जसको उचाइ लगभग ६,०९६ मिटर छ। अमेजन, ओरिनोको , रियो डे ला प्लाटा यहाँका प्रमुख नदीहरू हुन्। दक्षिण अमेरिकाका अन्य नदीहरू ब्राजिलको साओ फ्रान्सिस्को,कोलम्बियाको म्याग्डालेना र अर्जेन्टिनाको रियो कोलोराडो हुन्। यस महादेशमा ब्राजिल फकल्याण्ड टापुहरूभनेर चिनिन्थ्योडच गुयाना(पहिलेसुरिनाम(ब्रिटिश, फ्रेन्च), गुयाना, भेनेजुएला, कोलम्बिया, इक्वेडर, पेरु, बोलिभिया, पाराग्वे, उरुग्वे, चिली,अर्जेन्टिना,

•  क्षेत्रफल १,७७,९८,५०० वर्ग कि.मि,
•  कुल स्थलिय भूभागको ११.९ प्रतिशत भुभाग ओगटेको,
•  जनसंख्याः–६ प्रतिशत
•  उत्तर दक्षिण लम्वाई ७,४४२ कि.मि.
•  पूर्व पश्चिम चौडाई ५,२२१ कि.मि.

अवस्थीती

• १२ डिग्री उत्तरी अक्षांश देखि ५६ डिग्री दक्षिणी अक्षांश
•  ३५ डिग्री पश्चिमी देशान्तर देखि ८० डिग्री पश्चिमी देशान्तरसम्म
  चार दिशाः–आप्र–आक्या–कु
•  पुर्वमा आन्ध्र महासागर
•  पश्चिममा प्रशान्त महासागर
•  उत्तरमा आन्ध्र महासागर कै क्यारिबियन सागर
•  दक्षिणमा कुमेरु महासागर/अन्टार्कटिका महादेश
  विशेषताहरु
•  चौथो ठूलो महादेश ।
•  पंक्षीको महादेश ।
•  धेरै भाग दक्षिण गोलाद्र्धमा पर्ने,

विविध जानकारी                                               

दक्षिण अमेरिका लामो समयसम्म यूरोपेली उपनिवेशबाट गुज्रिएको थियो । कोलम्बसले अमेरिका पत्ता लगाएपछि यूरोपबाट स्पेनिस र पोर्चुगालीहरू बसाइँ सरी दक्षिण अमेरिका पुगेका थिए । यिनीहरूले दक्षिण अमेरिकाका आदिवासीलाई परास्त गरी त्यहाँको इन्का सभ्यता लोप गराए र आफ्नो सभ्यता तथा शासन स्थापित गरे । त्यसैले दक्षिण अमेरिकी मानिसको जीवनशैली मौलिक नभई यूरोपको प्रभाव रहेको छ ।

• द. अमेरिका महादेशका दुई भूपरीवेष्ठित मुलुकहरुः– बोलिभिया र पाराग्वे,
•  विश्वको सबैभन्दा उचाईमा रहेको राजधानीः–बोलिभियाको राजधानी लापाज,समुन्द्र सतहबाट ३,६५८ मिटर उचाईमा रहेको
•  बोलिभिया नै त्यस्तो राष्ट्र हो जसमा दुई राजधानी रहेका छन् । एउटा लापाज र अर्को सुक्रे ,
•  विश्वमै धेरै सैनिक विद्रोह हुने मुलुक बोलिभिया,
•  दक्षिण अमेरिकाको सबैभन्दा उच्च भूभागः–माउण्ट एकान्कागुवा, ६,९६२ मी., अर्जेन्टीना, एण्डीज पर्वतमाला
•  होचो भागः– Penisula Valdes , –४० मि.
•  सबैभन्दा ठूलो राष्ट्र ब्राजील, क्षेत्रफल ८५,४७,४०४ वर्ग कि.मि, राजधानीः–ब्रासिला, जनसंख्या २० करोड,
•  यो महादेशको सबैभन्दा सानो राष्ट्र ट्रिनिदाद एण्ड टोवागा, क्षेत्रफल ५,१२४ वर्ग कि.मि.,
•  यो महादेशमा १२ वटा राष्ट्रहरु रहेका,
•  ठुलो हिमनदी पेरिटो मेरिनो,
•  ठुलो तालः–माराकाइबा, क्षेत्रफल,१३५०० वर्ग कि.मि., भेनेजुएला
•  विश्वकै ठुलो नदीः–अमेजन, ६,२९६ कि.मि.
•  घाँसे मैदानः–पम्पाज
•  प्रमुख पर्वतमालाः–एण्डीज, ७,२०० मि. कोलम्बीया देखि चिली सम्म ६ राष्ट्रमा फैलिएको,
•  एण्डीज पर्वतमालाबाट सिर्जित मरुभुमीः–पारागेनिया
•  एण्डीज पर्वतमाला उत्तरमा ट्रिनी द्धिपबाट दक्षिणमभा स्टानन द्धिपसम्म फैलिएको,
•  ठुलो मरुभुमीः–पाटागोनिया मरुभुमी, अर्जेन्टीना
•  गर्मि हुने ठाउँः–अर्जेन्टिनाको रिकाडाभीया
•  जाडो हुने ठाउँः–अर्जेन्टीनाको सर्मिएन्टो
•  विषम हावापानीको देशः–अर्जेन्टीना
•  जलस्रोतमा विश्वकै धनी देशः–ब्राजिल
•  विश्वमा सबैभन्दा धेरै कफी उत्पादन गर्ने देशः–ब्राजिल
•  विश्वको सबैभन्दा अग्लो झरनाः–एन्जेल, भेनेजुएला(९७९ मि.) द. अमेरिका
•  द. अमेरिकाको सबैभन्दा उचाईमा रहेको तालः–टिटिकाका, पेरु,३८१० मि.
•  विश्वको सबैभन्दा लामो देशः–चिली
•  दक्षिण अमेरिकाका नदिहरु एण्डीज पर्वतबाट सुरु भई आन्ध्र महासागरमा खस्छन्,
•  द. अमेरिकालाई भौगोलिक आधारमा तिन भागमा विभाजन गरिएकोः–एण्डीज पर्वत श्रेणी, मध्य समतल भुमि र पुर्वी उच्च भुमि)
•  एण्डीज पर्वत श्रेणी द.अमेरिकाको पश्चिममा पर्दछ ।
•  पृथ्वीको केन्द्रबाट सबैभन्दा अग्लो बिन्दु–चिम्बोराजो इक्वेडरमा पर्ने
•  इक्वेडेरियल क्षेत्रमा गर्मि र चिस्याईलो पाईन्छ ।
•  अटाकामा मरुभुमि क्षेत्र चिलीमा वर्षा शुन्य मात्रामा पाईन्छ ।
•  प्रमुख नदीहरुः–अमेजन ओरिन्को, पराना,पाराग्वे, उरुग्वे, रियोग्राण्डो।
•  प्रमुख शहरहरुः–ब्रासिला, रियो दि जेनेरियो–ब्राजिल, व्युनर्स आयर्स–अर्जेन्टीना, बोगोटा–कोलम्बीया, लापाज–बोलिभिया, साल्भाडोर
•  प्रमुख देशहरुः–ब्राजिल, अर्जेन्टीना, चिली, कोलम्बीया, पेरु, उरुग्वे,भेनेजुएला, पाराग्वे, इक्वेडोर, गुयना ।
•  प्रमुख उद्योगहरुः–कोको, कफि, उखु, खाद्यन्न, रबर सम्बन्धी
•  खनिज पदार्थः–सुन, चाँदी, हिरा, टिन, ताँवा
•  प्रमुख जातीहरुः–पुर्तगाली, उत्पत्तीका आधारमा युरापेली जाती, रेड इण्डीयन, काला जाती, निग्रो, म्युलेटोस, मेस्टीजोसको मिश्र प्रजाती
•  विश्व सम्पदाका स्थलहरु मारासाईट र कोपन द. अमेरिकामा पर्ने ।