भारदारहरूबीचको गुटबन्दी र दरबारिया षड्यन्त्रमा परेर थापालाई जेलनेलसहित अनेकौ यातना दिई थुनामा राखियो। वि. सं. १८७१/७२ मा अङ्ग्रेजसँगको युद्धमा पराजित र १८७३ मा भएको सुगौली सन्धी पश्चात तथा १८९४ मा राजकुमार देबेन्द्रको हत्याको अभियोग तथा दरवारिया षड्यन्त्रले गर्दा आफ्नो अपमान सहन नसकी भीमसेनले अन्ततः वि.सं. १८९६ मा आत्महत्या गरे। केही इतिहासकारले भीमसेन थापाले काँचले सेरिएर आत्महत्याको प्रयास गरेको पनि भनेका छन्। बाबुराम आचार्यका अनुसार तत्काल उपचार भएको भए, उनी सजिलै बाँच्ने थिए। राजा रानीकै आदेशमा रगतले लतपतिएको उनको अर्धचेत शरीर विष्णुमती नदीको बगरमा फ्याँकियो। यही स्थितिमा उनी नौ दिनसम्म बाँचे। वर्षादको समय थियो, त्यसै स्थितिमा प्राण त्यागका लागि छटपटाइरहे। अन्ततः साउन १६ मा मृत्युवरण गरे। लासको सम्मानपूर्वक दाहसंस्कार गर्नसमेत दिइएन। खासमा सामान्य तरिकाले पनि जलाउन दिइएन्। बरु स्याल, कुकुर र गिद्धलाई खान दिइयो।

जयपृथ्वीबहादुर सिंह एक बझाङ्गी राजा थिए। जयपृथ्वीको जन्म विसं १९३४ भदौ ७ गते (इ.सं.१८७७) बझाङमा भएको थियो। उनले लेखेका अक्षराङ्क शिक्षा नामक पुस्तक नेपाली भाषाको पहिलो पाठ्यपुस्तक मानिन्छ। त्यस्तै उनको प्राकृतव्याकरण नामक अर्को पुस्तक पनि गोरखापत्र छापाखानाबाट विसं १९६९ प्रकाशित भएको थियो।] जयपृथ्वीबहादुर सिंहले लेखेका नेपाली भाषाको पुस्तक 'अक्षराङ्क'मा देवनागरी लिपिका साँवाअक्षर, गणितका साधारण हिसाव, तत्कालीन चलनचल्तीमा रहेको नापतौल, वर्ष, महिना, दिन, ऋतु, अङ्ग्रेजी महिनाका नाम आदि कुरा समावेश गरिएका थिए। उनको "अक्षराङ्क शिक्षा" नामक पुस्तकमा बाह्रखरी अक्षर ज्ञान, गणितको एकावली, पहाडा, विभिन्न वर्गाङ्क, जोडघटाउ, भाग, गुणन र इस्लाम धर्मका चाडपर्वको पनि उल्लेख छ। जयपृथ्वीले अक्षराङ्क शिक्षा लेखेर विसं १९५८ मा प्रकाशित गरेपछि, त्यो पुस्तक कोसेढुङ्गोको रूपमा स्थापित भएको छ।

बि.सं. २००२ असोज १ गते नेपालमा पहिलो पटक कागजी नोट प्रचलनमा आएको थियो । सदर मुलुकी खानाबाट खजाञ्ची जनकराज (पण्डित) को हस्ताक्षर भएको रु ५, रु १० र रु १०० का नोटहरू निष्कासित भएका थिए । तर थोरैलाई मात्र थाहा होला त्यति बेला खजाञ्चीको रूपमा भरतराज पण्डित पदासीन थिए । राजगुरु खलकबाट नै सदर मुलुकी खानाको खजाञ्ची नियुक्ति गरिने हुँदा बि.सं. १९९० मा यसको गठनको समय पण्डित जनकराज पाण्डेलाई सदर मुलुकी खानाको खजाञ्ची नियुक्ति गरिएको थियो । उनकै समयमा कागजी नोट निकाल्ने तैयारी हुँदै थियो । तर बिचैमा मूल राजपुरोहित बन्न नपाएको हुँदा उनले बि.सं. १९९७ मा राजिनामा दिए । तर उनको समयमा नै नेपालमा कागजी नोट छाप्ने विषयमा तैयारी हुँदै थियो । यसर्थ उनकै सम्मानमा उनकै हस्ताक्षरमा २००२ असोज १ गते रु ५ को २ लाख थान रु ५ को क ०००००१ देखि क २००००० सम्म, रु १० को १ लाख थान क ०००००१ देखि क १००००० सम्म र रु १०० को ५ हजार थान क ०००००१ देखि क ००५००० सम्मको नोट निष्कासन भएको थियो । जनकराजकै हस्ताक्षरित अन्य शृङ्खलाका नोटहरू त्यसपछि विभिन्न मितिमा निष्कासन भएका थिए । जस अनुसार रु ५ को जम्मा ६ लाख ६० हजार, रु १० को ३ लाख २० हजार र रु १०० को ४५ हजार थान नोट निष्कासन भएको थियो । बि.सं. २००४ साल पछि खजाञ्जी भरतराजको हस्ताक्षरमा रु ५, रु १० र रु १०० का नोटहरू निष्कासित भएको थियो भने २००९ सालबाट नरेन्द्रराजको हस्ताक्षरमा रु १, रु ५, रु १० र रु १०० का नोटहरू निष्कासित भए । यी सबै नोटहरू भारतको नासिक स्थित India Security Press मा छापिएका थिए । नासिकमा रहेको इन्डिया सेक्युरिटी प्रेसले कागजी नोटहरू छापे बापतको रु ५ को एक हजार थानको १२ रुपैयाँ ८ पैसा, रु १० को एक हजार थानको १७ रुपैयाँ ८ पैसा र रु १०० को एक हजार थानको ४५ रुपैंया लिएको थियो । हुन त धेरैलाई थाहा नहुन सक्छ । तत्कालीन समयमा श्री ३ जुद्ध शमशेरले कागजी नोट छाप्ने निर्णय लिनुका कारण विश्वमा कागजी नोटहरूको प्रचलन हुन थालेको हुँदा नेपालमा पनि निकाल्नु पर्दछ भनेर निकालेका थिएनन् । चाँदीको सिक्काको बदलामा ठुलो रकमको खर्च गरेर कागजी नोट निकाल्नुको खास कारण त्यस समय चाँदीको मूल्य एक्कासि बढ्नु थियो । विश्व नै दोस्रो विश्वयुद्धका कारणले आर्थिक मन्दी झेलिरहेको समय विश्व बजारमा चाँदीको कृत्रिम अभाव सिर्जना हुँदा चाँदीको मूल्य अकासिन थाल्यो । बि.सं. १९९९ को दसैँ तिर प्रति किलो २४७ अमेरिकी डलर रहेको चाँदीको मूल्य अचानक बढ्न थाल्यो । चैतमा पुग्दा २८० डलर पुग्यो । यसरी विश्व बजारमा चाँदीको मूल्य बढेसङै भारतीय बजारमा चाँदीको माग निकै बढ्न थाल्यो । नेपालमा छापिएका चाँदीका सिक्का चोर बाटो भएर भारतमा पुग्न थाल्यो । निकै खर्चिएर बनेका चाँदीका सिक्का भारतमा गालेर महँगोमा बेच्न थालियो । यसरी नेपालमा सिक्काको अभाव हुन थाल्यो । त्यस बेला नेपाल सरकारलाई दोहोरो समस्या पर्‍यो । महँगोमा चाँदी किनेर सिक्का छाप्ने कि अभावमा राख्ने । महँगोमा खरिद गरेर सिक्का छापे पनि सिक्का त भारतमा चोरी भएर जाने डर रहने नै भयो । या त सिक्काको तौल कम गरेर पातलो सिक्का छापेर बजार मूल्य भन्दा महँगो बनाउनु पर्‍यो । यो पनि गर्न सकिँदैनथ्यो । एक रुपैयाँको सिक्का १ तोलाको हुनुपर्दथ्यो । जसले गर्दा महँगिँदै गएको चाँदीबाट सिक्का छाप्नु कठिनाइ हुन थालेपछि विकल्पमा भारतमा रहेका अङ्ग्रेज भाइसराय संग सल्लाह गरी श्री ३ जुद्ध शमशेरले भारतमा नै कागजी नोट छाप्ने योजना बनाएका थिए । सधैँ चाँदीको सिक्का बोकेर छनछन गर्दै हिँड्न बानी परेका नेपालीहरूले कागजका नोटहरू सहजै स्वीकार गर्न नै सकेन । सरकारले तलबहरू कागजी नोटबाट नै दिन थाल्यो । बिस्तारै सहर बजारमा कागजी नोट स्वीकार गर्न थाले पनि ग्रामीण इलाकामा भने कागजी नोट स्वीकार गर्न निकै समय लाग्यो । भारतीय सीमा नौटनवा हुँदै अन्नपूर्ण हिमाल आरोहणका लागि आएका मोरिस हर्जोग र उनको टिमले भरियाहरूलाई पैसा तिर्न भारतीय रुपैयाँको सहारा लिएका थिए । एडमण्ड हिलारीले भरियाहरूका लागि पैसा तिर्न काठमाडौँबाट नै १२ जना भरिया बराबर सिक्का बोकाएर लगेका थिए । भरियाहरूले कागजी नोट लिन अस्वीकार गर्दा सिक्काकै व्यवस्था मिलाएर एडमण्ड हिलारीको टोली सगरमाथा आरोहणका लागि गएका थिए ।

जय नेपाल विशेषरुपमा नेपालमा प्रचलित एक देशभक्तिपूर्ण नारा हो जुन घोषणा, भाषण तथा संवादमा नेपालको प्रति देशभक्ति प्रकट गर्नको लागि प्रयोग गरिन्छ। यसको शाब्दिक अर्थ "नेपालको विजय" हो । यो नारा शहिद शुक्रराज जोशी शास्त्रीद्वारा पहिलो पटक सम्बोधन गरिएको थियो | तत्पश्चात आधुनिक कवि गोपाल प्रसाद रिमालले मित्र साथिहरू संग भेट्दा "जय नेपाल" भन्ने सुरु गरे। यस नारालाई नेपाली राजा, नेपाली सेना, र नेपाल प्रहरीले पनि पुकार्न सुरु गरे। नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसले आफ्नो स्थापनाको पहिलो दिन, १२ माघ २००३ सालमा नेपालका चार महान् सहिद (शुक्रराज शास्त्री, धर्मभक्त माथेमा, दशरथ चन्द र गङ्गालाल श्रेष्ठ) प्रति पहिलोपटक श्रद्धाञ्जली अर्पण र ‘जय नेपाल’ को पुकारलाई नेपाली कांग्रेसको भिवादन मान्ने विधिवत् परम्पराको थालनी गर्‍यो।

न्यायपालिकालाई कार्यपालिकाबाट पृथक राख्ने उद्देश्यले वि.सं. 1997 साल श्रावण १ गते प्रधानमन्त्री श्री ३ जुद्बशमशेरको पालामा एक सनद जारी भई नेपालमा प्रधान न्यायालयको स्थापना भएको थियो। सो सनद बमोजिम न्यायाधीश जनरलको निर्वाचन भई बहादुर शमशेर ज.ब.रा. न्यायाधीश जनरल पदमा निर्वाचित भएको पाईन्छ। वि.सं. 2007 सालमा प्रजातन्त्रको स्थापना पश्चात प्रधान न्यायालय ऐन, 2008 जारी भई 2009 बैशाख 26 गते उक्त ऐनमा लालमोहर लागेको र 2009 पौष 8 गतेको गजेटमा प्रकाशन भई प्रधान न्यायालय गठन भएको पाइन्छ। प्रधान न्यायालयको पहिलो प्रधान न्यायाधीशको रुपमा हरिप्रसाद प्रधान नियुक्त हुनु भएको थियो। पछि 2013 सालमा सर्वोच्च अदालत ऐन, 2013 जारी भई सर्वोच्च अदालत स्थापना भएको पाइन्छ। सर्वोच्च अदालत स्थापना भएपश्चातका फैसलाहरु वि.सं. 2015 साल देखि नेपाल कानून पत्रिकामा प्रकाशित हुने गरेको थियो। प्रधान न्यायालयबाट भएका फैसलाहरु हालसम्म प्रकाशित हुन सकेको थिएन। ती पुराना फैसलाहरु तत् समयको भाषामा लेखिएको र वर्तमान समयको लेख्य भाषाभन्दा निकै पृथक रहेकोले सहज रुपमा अध्ययन गर्न सकिने प्रकृतिका छैनन्। प्रधान न्यायालयबाट भएका फैसलाहरु सहज रुपमा अध्ययन गर्न सकिने बनाउन र अध्ययनकर्ताको फैसलाहरुमा पहुँच बढाउने उद्देश्यले सर्वोच्च अदालत सम्पादन तथा प्रकाशन शाखाको लामो प्रयत्‍न पश्चात ती फैसलाहरु बोधगम्य भाषामा उतार गरी वेबसाइटमा अपलोड गरिएको छ।

पहिलो महिला मुख्यमन्त्री अष्टलक्ष्मी शाक्यले २०७८ भदौ २ गतौ बुधबारका दिन मुख्यमन्त्रीको सपथ लिएकी थिइन।

नेपालको पहिलो मुख्यमन्त्री डोरमणि पौडेल हुन्। उहाँले २४ माघ २०७४ मा देशकै पहिलो मुख्यमन्त्रीका रूपमा शपथ लिएका थिए । पार्टीभित्रको आन्तरिक विवादकै कारण धेरै विवादमा आएका पौडेलले ४२ महिनापछि सरकारबाट बिदा भएका थिए ।

मानाङ्क लिच्छवी राजा मानदेवले प्रचलनमा ल्याएका मुद्रा हो । मानाङ्कमा अग्र भागमा सिंह र अभिलेख चित्रण गरिएको छ भने पृष्ठ भागमा भोगिनी र अभिलेख चित्रण गरिएको छ । यसको व्यास २.८ सेन्टिमिटरदेखि २.९ सेन्टिमिटर र तौल १८ ग्राम भएको पाइएको छ ।

सुवासचन्द्र नेम्बाङ एमालेका उपाध्यक्षसमेत रहेका सुवासचन्द्र नेम्बाङ गणतन्त्र नेपालका पहिलो सभामुख हुन् । उनी संविधानसभाका अध्यक्षसमेत हुन् । संसदीय इतिहासमा एकैपटक संविधानसभा अध्यक्ष र सभामुखको भूमिका निर्वाह गरेर उनले इतिहास रचेका छन् । लामो समय कानुन व्यवसायी रहेका उनी एक कुशल र अनुभवि सभामुखका रूपमा परिचित छन् । नेम्बाङ २०५१ देखि इलाम–२ बाट लगातार निर्वाचित हुँदै आएका छन् । २०६२÷०६३ को दोस्रो जनआन्दोलनबाट २४० वर्ष लामो राजतन्त्र ढलेपछि २०६३ को अन्तरिम संसदको उनी सभामुख चुनिएका थिए । नेम्बाङ कम्युनिस्ट पृष्ठभूमिबाट सभामुख भएका पहिलो नेता हुन् । उनी २०६४ र २०७० को संविधानसभा अध्यक्षसमेत भए । पटक–पटक गरी ८ वर्ष लामो समय उनी सभामुखको भूमिकामा रहे । जनजाति पृष्ठभूमिबाट आएका नेम्बाङ मिजासिला र चतुर नेतामा गनिन्छन् । धेरैले उनलाई एमालेबाट भावी राष्ट्रपतिको रुपमा हेरेका छन् । उनकै नेतृत्वमा २०७२ मा नयाँ संविधान जारी भएको थियो । सभामुख र अध्यक्षको हैसियतले संविधान बनाउन उनले नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरे । ०७२ को संविधान जारी भएपछि नेम्बाङले राजीनामा दिएका थिए ।

नेपाली रुपैयाँ (प्रतीक: रु.; प्रतिनिधित्व: NPR) नेपालको राष्ट्रिय मुद्रा हो। एक रुपैयाँलाई सय पैसा बाट भनिन्छ। नेपाली रुपैयाँलाई दुई मोहर र चार सुकामा पनि बाँडिन्छ। नेपालमा मुद्राको प्रचलन पहिलो लिच्छवी राजा मानदेवले आफ्नो शासनकाल देखी ल्याएका हुन्। त्यातिबेला राजा मानदेवले सिक्का प्रचलनमा ल्याएका थिए भने कागजी नोटको प्रचलन २००२ साल असोज १ गतेबाट जुद्धशमशेरले श्री ५ त्रीभुवनको श्रीपेचसहितको मुखाकृति अङ्कित रु. १, ५, १० र १ सयका नोटहरु सदर मुलुकिखानाबाट प्रकाशनमा ल्याएपछि भएको हो। २०२६ साल बैशाख १४ गते बाट रु. १ हजार, २०२७ साल जेठ ३० गते बाट रु. ५ सय, २०३४ साल बैशाख १४ गते बाट रु. ५०, २०३८ साल बैशाख १४ गते बाट रु. २ र २०३९ साल कार्तिक २२ गते बाट रु. २० को नोटको सुरुवात भएको हो । वि. सं. २००९ साल मा नेपाली मुद्रा लाई आधिकारिक रुपमा 'नेपाली रुपैयाँ' भनी घोसित गरिएको हो।

रुपैयाँ दुई सय पचास (रु.२५०|-) एक नेपाली बैङ्क नोट हो। जसलाई नेपाल राष्ट्र बैङ्कद्वारा निस्कासन गरिन्छ। हाल यो नोट प्रचलनमा छैन त्यसैले नेपालमा दुर्लभ भइसकेको छ। यो नोट राजा वीरेन्द्रको राज्यरोहको रजत जयन्तीको अवसरमा सन् १९९७ सालमा निस्कासन गरिएको थियो। जसमा नील गाईको चित्र रहेको थियो।

चन्द्र शमशेर (वि.सं. १९२० असार २६ - वि.सं. १९८६ मङ्सिर ११) राणा शासनका पाचौँ श्री ३ महाराज तथा नेपालका १३औँ प्रधानमन्त्री हुन्। यिनी आफ्ना दाजु देव शमशेरलाई सत्ताबाट च्यूत गरी धनकुटा तिर लखेटेर श्री ३ को पदमा विराजमान भएका थिए। चतुर र केही हदसम्म सुधारक देखिएका यिनी निकै लामो समयसम्म (झण्डै २८ वर्ष) नेपालको प्रधानमन्त्री रहे। उनी पहिलो विश्वयुद्ध ताका यिनी नेपालका प्रधानमन्त्री थिए। यिनले बेलायती सेनाको तर्फबाट लड्न ठुलो सङ्ख्यामा नेपाली सेना पठाएका थिए। श्री ३ चन्द्रको जन्म बि.सं. १९२० असार २६ गते बुधबारका दिन भएको थियो। उनी आफ्नी माता रानी नन्द कुमारी थापा (गोदार)का चौथो पुत्र हुन्। उनका मावली हजुरबुवा काजी हेमदलसिंह थापा र मामा काजी कर्णेल केशरसिंह थापा हुन्। सात महिना गर्भमा रहेर जन्मेका र पातलो ज्यान भएकाले यिनलाई श्री ३ जंगले फिस्टे भनेर बोलाउने भएकाले उनलाई फिस्टे महाराज भनेर समेत चिनिन्छ। उनी श्री ३ जङ्गबहादुर राणालाई आफ्ना आदर्श र नमुना पुरुष ठान्दथे।

समाजमा पनि अनेक जातजाति, भाषा, धर्म, एवम् संस्कृति भएका थरिथरिका मानिसहरू सँगसँगै बसेको अवस्थालाई विविधताको अवस्था भनिन्छ । समाजमा रहेको विविधतालाई बनाउन नै सामाजिक विविषय शब्दकोप्रयोग गरिन्छ सामाजिक विविधताको अवधारणालेसमाजमा रहेका विविध जाति, भाषा, धर्म, संस्कृतिआदिलाई एउटै संरचनाका विशेष अङ्गका रुपमा चिनाउँछ। त्यस्तो पहिचानले समाजको विविधतापूर्ण स्वरूपलाई उजागर गरी सबै पक्षको समावेशीकरणमा मदत गर्छ । सामाजिक विविधता विश्वको स्वाभाविक विशेषता हो। नेपाली समाज पनि एक विविधतापूर्ण समाज हो । नेपाललाई बहुजातिय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक स्वम बहुधार्मिक देश मानिङको छ। यसरी सामाजिक विविधता नेपालको र विश्वकै पनि विशेषता हो । विश्वका धर्म, संस्कृति, भाषा र कलाका साथसाथै अन्य धेरै आयाममा विविधता रहेको छ।यसरी अन्त्यमा भन्नुपर्दा समाजमा पनि अनेक जातजाति, भाषा, धर्म, एवम संस्कृति भएका थरी थरीका मानिसहरू सगसगै बसेको अवस्थालाई नै सामाजिक विविधता भनिन्छ ।

महागुरु फाल्गुनन्द लिङदेन (वि.सं. १९४२-२००५) (अन्य नाम फाल्गुनन्द लिङदेन, मुहिङगुम अङसीमाङ) हाङ्सम साम्यो या किराँत धर्मका महागुरु तथा समाज सुधारक थिए। महागुरु फाल्गुनन्द आफ्नो जीवनको अन्तिम अवस्थासम्म भाषा, लिपि, संस्कार संस्कृति, सम्मान शिक्षा, समाज सुधारका निम्ती किराँत धर्मको उत्थान तथा संरक्षणको निमित्त लागिरहे। यस बिच उनले देशद्रोहीको अभियोग पनि खेप्न परेको थियो। वि. सं. २००५ सालमा उनको देहान्त भएपछि किराँत सङ्घ संस्थाहरूले हरेक वर्ष कार्तिक २५ गते फाल्गुनन्द जन्म जयन्ती मनाउदै आएका छ। वर्तमान अवस्थामा महागुरु फाल्गुनन्दले समाज सुधारका निम्ति वि. सं. १९८८ वैशाख २४ गते स्थापना गरेको 'सत्य धर्म मुचुल्का' को नीति विश्व समुदायले अनुसरण गर्न थालेका छन्। महागुरु फाल्गुनन्दलाई बि.स. २०६६ साल मङ्सिर १६ गते राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरियो। उनको सम्मानमा पाँचथरमा गाउँपालिकाको नाम नै फाल्गुनन्द गाउँपालिका राखिएको छ। अनि झापा जिल्लाको [[ शान्तिनगर, झापा|शान्तिनगर]]मा उनको पूर्ण कदको प्रतिमा पनि स्थापित गरिएको छ। त्यस्तै, दमक, झापा, इलाम, ताप्लेजुङ, पाँचथर हुँदै चीन जोड्ने सडक मार्गलाई पनि नेपाल सरकारले फाल्गुनन्द राजमार्ग नामकरण गरेको छ।

नरेन्द्रदेव 1.शासनअवधी वि.स.७०२ देखि ७३६सम्म 2.लिच्छवीकालिन आकाशको पूर्ण चन्द्र भनि चिनिने , “पण र पराण” मुद्रा चल्तिमा ल्याउने 3.महाराजाधिराज परम भट्टारक पदवी धारण, भद्राधिवास भवनको निर्माण 4.सिंहासन शब्दको शुरुवात , झयालमा बुट्टा राखने चलन , प्रचण्डदेव 1.पशुपतिनाथको मन्दिर स्थापना , 2.शान्तिश्री का नामले चिनिने 3.स्वम्भुको ज्योतिलाई छोपी सो माथि चैत्यको निर्माण

मुद्राकै कुरा गर्दा नेपालमा लिच्छवीकालीन राजा मानदेवबाट सुरु भएको इतिहासमा पाइन्छ । उनले प्रचलनमा ल्याएको मुद्रालाई मानांक भनिन्थ्यो । पछि राजा अंशुवर्मा, नरेन्द्रदेवलगायतले पनि यसलाई निरन्तरता दिए । त्यतिवेला छालाबाहेक माटाको पनि मुद्रा चलाइन्थ्यो । पछि मल्लकालीन राजा महिन्द्र मल्लले पहिलोपटक चाँदीको मुद्रा जारी गरे, जसलाई महेन्द्र मल्ली भनिन्थ्यो । नेपालमा कागजी नोटको सुरुवात वि.सं. २००२ मा भएको पाइन्छ ।

गेहेन्द्र शमशेरको जन्म विसं १९२८ सालको पुस महिनामा भारतको पुरानो राजधानी कलकत्तामा भएको थियो । कलकत्तामा उनका पिता वीर शमशेरलाई नेपाली प्रतिनिधिको रूपमा कार्य गर्न खटाइएको थियो । उनको प्रारम्भिक शिक्षा निजी अंग्रेजी शिक्षक राखी घरमा नै व्यवस्था गरिएको थियो । पछि राणा शासनकालमा निर्मित नेपालकै प्रथम आधुनिक विद्यालय मानिने दरबार हाई स्कुलमा उनलाई औपचारिक शिक्षाको लागि भर्ना गरिएको थियो । त्यसो त उनको शैक्षिकस्तरबारे हालसम्म कुनै पनि आधिकारिक जानकारी उपलव्ध हुन सकेको छैन । तैपनि गेहेन्द्र शमशेर नेपाली आविष्कारक, हातहतियारका प्रमुख डिजाइनर एवम् तत्कालीन शाही नेपाली सेनामा जर्नेल समेत बन्न पुगेका थिए । गेहेन्द्र शमशेरलाई नेपालकै प्रथम वैज्ञानिकको रूपमा पनि मान्ने गरिएको छ । वैज्ञानिक गेहेन्द्र शमशेर वीर शमशेरका जेठा छोरा थिए । वीर शमशेर राणा शासनका तेस्रा प्रधानमन्त्री हुन् । विसं १९४२ सालमा रणोदीप सिंह कुँवरको हत्या भएपछि वीर शमशेर राणा शासनको तेस्रो प्रधानमन्त्री बन्न पुगेका थिए । गेहेन्द्र शमशेर बाल्यकालदेखि नै विभिन्न यान्त्रिक सामान र हात हतियार निर्माणमा रुचि राख्ने गर्थे । उनको यही अभिरुचिका कारण पिता वीर शमशेरले पनि आफू प्रधानमन्त्री हुँदा छोरा गेहेन्द्रलाई १४ वर्षको अवस्थामै तत्कालीन शाही नेपाली सेनाको हातहतियार विभाग हेर्ने प्रमुखको जिम्मा दिएका थिए । जसले गर्दा गेहेन्द्र शमशेर हातहतियार र गोलीगठ्ठा निर्माणमा निकै उत्प्रेरित पनि हुन पुगेका थिए । तर त्यस बखत विदेशी मुलुकबाट हातहतियार तथा गोलीगठ्ठा आयात गर्न पाइँदैन थियो । त्यसैले वैज्ञानिक गेहेन्द्रले स्थानीयरूपमै उपलब्ध कच्चा सामग्री प्रयोग गरेर विभिन्न हातहतियार निर्माणको थालनी गरेका थिए । यसका लागि उनले बेलायती मोडलको हातहतियार निर्माण कारखाना काठमाडौंको जमलस्थित आप्mनै निवास सेतो दरबार अनि सुन्दरीजल, बालाजु र भोजपुरको मेगचन भन्ने ठाउँमा समेत स्थापना गरेका थिए । त्यति मात्र नभई वैज्ञानिक गेहेन्द्र शमशेरले तत्कालीन शाही नेपाली सेनाको आधुनिकीकरणमा समेत ठूलो योगदान पु-याएको इतिहासकारहरू बताउँछन् । प्रधानमन्त्री वीर शमशेरको निधनपछि देव शमशेर चौथो राणा प्रधानमन्त्रीको रूपमा सत्तासीन हुन पुगे । त्यसो त देव शमशेर र गेहेन्द्र शमशेरबीच पनि त्यतिखेर निकै राम्रो र घनिष्ठ सम्बन्ध रहेको थियो । त्यसैले दरबारमा गेहेन्द्रको निकै राम्रो पोजिसन पनि थियो । यस क्रममा उनलाई तत्कालीन प्रहरी सेवाको जासुसी प्रमुख अर्थात् स्पाई चिफको रूपमा समेत नियुक्त गरिएको थियो । पछि प्रधानमन्त्री देव शमशेरकै सल्लाह र आग्रहमा उनी जापानमा हातहतियार निर्माणसम्बन्धी विभिन्न प्रविधि सिक्नका लागि भनी जापान पनि गएका थिए । पछि विसं १९५६ को अन्त्यतिर आएर गेहेन्द्र शमशेरले संयुक्त राज्य अमेरिकाको डेट्रोइटस्थित फोर्ड मोटर कम्पनीबाट मोटर कार मगाई उक्त मोटरकारको सबै पार्ट पुर्जाहरू खोलेर त्यसको बृहत् अध्ययन गरी आफैं मोटर कार निर्माणमा समेत जुटेका थिए । वैज्ञानिक गेहेन्द्र शमशेरका प्रमुख आविष्कार तथा उपलब्धिहरू बुँदागतरूपमा यस प्रकार उल्लेख गर्न सकिन्छ । पानी मुनि बत्तीः– जतिखेर नेपालमा बिजुलीको प्रचलन ठ्याम्मै थिएन, त्यतिखेर गेहेन्द्र शमशेरले पानीमुनी बत्ती बाल्ने प्रविधिको विकास गरे । तैल इन्जिनको प्रयोगद्धारा डीसी डाइनामो चलाएर त्यसबाट उत्पन्न बिजुलीलाई जम्मा गरी अर्थात् ब्याट्री चार्ज गरी त्यसबाट लाइन जोडी उनले बिजुली बत्ती बाले । यो बत्ती पानी मुनि पनि बाल्न सकिन्थ्यो । आजको जस्तो जलविद्युत् शक्तिको अभाव भएको त्यस समयमा डाइनामो चलाएर भए पनि यसरी बिजुली बत्ती बाल्नुलाई इतिहासकारहरूले ठूलै उपलब्धि मानेका छन् । स्मरण रहोस् ! नेपालको पहिलो फर्पिङ्ग जलविद्युत् आयोजना निर्माणको थालनी पनि उनले नै गरेको मानिन्छ । धान कुट्ने कलः– काठमाडौंको जमलस्थित त्रिभुवन विश्वविद्यालयको पुरानो परीक्षा नियन्त्रण कार्यालय रहेकोे भवन र त्यस वरपर फैलिएको दरबारलाई त्यतिखेर सेतो दरबार भनिन्थ्यो । जुन दरबार उनलाई आफ्ना पिता वीर शमशेरले पैत्रिक सम्पत्तिको रूपमा प्रदान गरेका थिए । त्यसै सेतो दरबारको कम्पाउण्डभित्र गेहेन्द्र शमशेरले यस्तो कलको स्थापना गरेका थिए, जुन कलले धान कुट्ने, पीठो पिस्ने, तोरी पेल्ने आदि गथ्र्यो । यस कलका निम्ति उनले सातवटा ब्रोइलर इन्जिन समेत जडान गरेका थिए । छाला प्रशोधन कारखानाः– वैज्ञानिक गेहेन्द्र शमशेरले काठमाडौंको बालाजुमा छाला प्रशोधन कारखाना पनि स्थापना गरेका थिए । यसबाट देशभित्रै काँचो छालालाई प्रशोधन गर्न सम्भव भएको थियो । यस कारखानाले नेपालको औद्योगिक विकासमा समेत निकै महत्वपूर्ण थालनी गरेको मानिएको छ । हावा मिलः– इनारको पानीलाई तानी बाहिर ल्याउने यो मिल हावाको गतिले पङ्खालाई घुमाएको आधारमा चल्थ्यो । त्यसै बहेर खेर जाने हावालाई मानव जातिको सेवामा लगाउन उनले प्रयोग गरी सफलता प्राप्त गरेका थिए । उनको यो प्रविधिलाई त्यतिखेर सेतो दरबारको कम्पाउण्डभित्र इनारको पानी बाहिर ल्याई बगैँचामा सिञ्चन गर्न समेत प्रयोग गर्ने गरिएको थियो । गेहेन्द्र राइफलः– गेहेन्द्र शमशेरका वैज्ञानिक उपलब्धिहरू ज्यादाजसो तोप, बन्दुक, राइफल आदि हातहतियारको निर्माण र नयाँ प्रयोगहरूमा नै केन्द्रित रहेको थियो । त्यतिखेर सरकारी सेनाको उपयोगका लागि पनि ती हतियारहरू प्रयोग हुने गर्थे । यी हतियारहरूमध्ये एकथरी राइफललाई गेहेन्द्र शमशेरले आफ्नै नामबाट गेहेन्द्र राइफल भनी नामकरण पनि गरेका थिए । यो राइफलमा दुईनाले कार्टिज्स समावेश गरिएको थियो । त्यतिखेर सैनिकहरूको अभ्यासका निमित्त समेत यी राइफलहरू वितरण गरिएका थिए । गे–गनः– गेहेन्द्र शमशेरले एकथरी यस्तो तोप बनाएका थिए जुन तोपलाई बसीबसीकन पनि प्रहार गर्न सकिन्थ्यो । यसलाई उनले आफ्नै नामको सुरुको अक्षर गेबाट ‘गे–गन’ भनी राखेका थिए । यसको प्रमुख विशेषता के थियो भने प्रहार गर्दा यो पछाडि सर्दैनथ्यो । जब कि अरू तोपहरूमा गोली प्रहार भई छुटेर गएपछि गन जोडले पछाडि सर्ने गथ्र्यो । तर यो गे–गन चलाउँदा चलाउने मान्छेलाई गोली लाग्न नपावस् भनी यसमा अगाडिपट्टि मान्छेको टाउको छेकिने गरी धातुको पाता समेत जडान गरिएको थियो । साथै, यस गनको अर्को महत्वपूर्ण विशेषता के पनि थियो भने यसलाई केही डिग्री घुमाएर पनि प्रहार गर्न सकिन्थ्यो । यस हिसाबले यो गन आजको चौतर्फी प्रहार गर्न सक्ने आधुनिक ट्याङ्करकै एउटा प्रारम्भिक स्वरूप थियो भनेर कतिपय इतिहासकारहरूले टिप्पणी पनि गरेका छन् । वीर–गनः– विसं १९५३ मा गेहेन्द्र शमशेरले अर्को दुई नाले तोप पनि बनाए । यसलाई उनले आफ्नो पिता वीर शमशेरको नामसंग जोडेर ‘वीर–गन’ भन्ने नाम दिएका थिए । यसका दुवै नालहरूबाट क्रमशः गोली चलाउन सकिन्थ्यो । यो पनि केही डिग्री घुमाएर प्रहार गर्न सकिने गरी बनाइएको थियो । धीर–गन र चार नाले तोपः– आफ्नो बाजे धीर शमशेरको नाममा गेहेन्द्र शमशेरले विकास गरेको यो तोपको बारेमा इतिहासकारहरूले पर्याप्त जानकारी प्राप्त गर्न सकेका त छैनन् । तर पनि त्यस समयमा यो गन पनि गेहेन्द्र शमशेरको महत्वपूर्ण वैज्ञानिक उपलब्धिकै रूपमा रहेको मानिएको छ । यस्तै, उपलब्धिको रूपमा रहेको अर्को एकथरी तोपको बारेमा पनि कमै मात्र जानकारी प्राप्त छन् । तर एउटा उपलब्ध जानकारीअनुसार यो तोपमा जम्मा चारवटा नालहरू थिए । मेसिन–गन, गोली, गोला र कार्टिज्सः– गेहेन्द्र शमशेरले मेसिन गन पनि बनाएका थिए र उनले विभिन्नखाले गोली, गोला र कार्टिज्सहरूको पनि निर्माण गरेका थिए । फोटोग्राफीः– गेहेन्द्र शमशेर बहुआयामिक प्रतिभा भएका व्यक्ति थिए । संगीत, खेलकुद, चित्रकलादेखि लिएर फोटोग्राफीमा समेत रुचि भएका र तालिम लिएका उनले त्यतिखेरको नेपालका निम्ति नयाँ प्रविधिकै रूपमा रहेको फोटोग्राफीको क्षेत्रमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पु-याएका थिए । यस क्रममा उनले फोटोग्राफीका निम्ति प्रयोग हुने रसायनहरू आफ्नै खर्चमा विदेशबाट मगाएका थिए । यसरी फोटोग्राफीको प्रयोग र विकास गरी उनले थुप्रै फोटोहरू बनाउने काम पनि गरेका थिए । यस्ता बहुप्रतिभाशाली नेपाली वैज्ञानिक गेहेन्द्र शमशेरको अन्ततः विसं १९६३ मा ३५ वर्षको अल्प उमेरमै अत्यन्त रहस्यमय ढङ्गले मृत्यु हुन पुग्यो । उनको मृत्युको कारणबारे वास्तविक रहस्य खुल्न नसके पनि प्रधानमन्त्री चन्द्र शमशेरले उनको राजनीतिक र सैन्य प्रभावबाट भयभीत भएर उनको षडयन्त्रपूर्वक हत्या गराएको हुन सक्ने केही इतिहासकारहरूले उल्लेख गरेका छन् ।