१. दोस्रो विश्वयुद्धको पृष्ठभूमि

प्रथम विश्वयुद्ध सकिएको २० वर्षपछि दोस्रो विश्वयुद्धको प्रारम्भ भयो। प्रथम विश्वयुद्धपछि विश्व शान्तिका लागि जुन प्रयासहरू गरिए, तिनै प्रयासहरू नै दोस्रो विश्वयुद्धका कारणहरू बने। राष्ट्रसंघ (League of Nations) अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति कायम राख्ने सम्बन्धमा असफल भयो। इङ्गल्यान्ड, इटाली, जर्मनी, रुस, पोल्यान्ड आदि युरोपेली राष्ट्रहरू अन्तर्राष्ट्रिय न्याय र सन्धिका सर्तहरू विपरीत शस्त्रीकरणको विनाशकारी प्रतिद्वन्द्वितामा लागे। यिनै कारणहरूले गर्दा प्रथम विश्वयुद्धभन्दा बढी विनाशकारी रूपमा दोस्रो विश्वयुद्धको विस्फोटन भयो।

प्रथम विश्वयुद्ध अन्त्य भएको २१ वर्षपछि १ सेप्टेम्बर १९३९ देखि २ सेप्टेम्बर १९४५ सम्म विभिन्न राष्ट्रहरूबीच भएको युद्धलाई दोस्रो विश्वयुद्ध भनिन्छ। यस विश्वयुद्धमा केही मुलुकहरू तटस्थ रहे पनि सिङ्गो विश्व नै संलग्न भएको थियो। यो युद्ध कुल ६ वर्ष १ दिनसम्म चलेको थियो।

२. दोस्रो विश्वयुद्धका प्रमुख कारणहरू

• अपमानजनक भर्सायल्सको सन्धि (Treaty of Versailles) र बदलाको भावना: यस सन्धले जर्मनीको अस्तित्वमा नै सीधा आघात पुर्‍याएको थियो। जर्मनीलाई युद्ध अपराधको कलङ्क लगाइयो, राज्य सानो पारियो, सैन्य शक्ति घटाइयो र आयस्रोतमाथि नियन्त्रण गरियो। यही अपमानको बदला लिने भावना नै युद्धको मुख्य बिउ बन्यो।
• जर्मनीमा नाजीवाद र हिटलरको उदय: २० अप्रिल १८८९ मा अस्ट्रियामा जन्मेका एडोल्फ हिटलरले नाजी पार्टी (Nazi Party) को स्थापना गरे र सन् १९३३ मा जर्मनीको चान्सलर बने। सन् १९३४ मा राष्ट्रपति हिन्डेनबर्गको मृत्युपछि उनी जर्मनीको सर्वोच्च नेता (फ्युरर) बने। हिटलर स्वाभिमानी र महत्त्वाकाङ्क्षी व्यक्ति भएकाले उनले भर्सायल्सको सन्धिको धज्जी उडाए, जेलमा बन्दी हुँदा 'मेरो सङ्घर्ष' (Mein Kampf) नामक पुस्तक लेखे र जर्मनीमा उग्र राष्ट्रवाद फैलाए।
• इटालीमा फासीवादको उदय: मित्रराष्ट्रसँग मिलेर प्रथम विश्वयुद्धमा भाग लिएको इटालीले पेरिस सम्मेलनबाट टायरोल, ट्रिएस्ट, इस्ट्रिया आदि प्रान्त पाउने आशा गरेको थियो। तर ती क्षेत्रहरू नपाएपछि इटाली रुष्ट बन्यो। २init जुलाई १८८३ मा जन्मेका बेनिटो मुसोलिनी सन् १९२२ मा इटालीको प्रधानमन्त्री बने। उनले देशभरि फासिस्ट सङ्गठनहरू खोलेर फासिस्ट सिद्धान्तको प्रचार-प्रसार गरे। उनले सन् १९३६ मा जर्मनीसँग सन्धि गरी 'रोम-बर्लिन धुरी' को निर्माण गरे। सन् १९३७ मा यसमा जापान पनि थपिएपछि 'रोम-बर्लिन-टोकियो धुरी' (Axis Powers) बन्यो।
• साम्राज्यवाद र जापानको साम्राज्यवादी नीति: बेलायत र फ्रान्सको विशाल साम्राज्य थियो, जसबाट उनीहरूले प्रचुर धन कमाएका थे। तर जर्मनी, इटाली र जापानको त्यस्तो साम्राज्य नभएकाले उनीहरू नयाँ उपनिवेशको खोजीमा लागे।
• राष्ट्रसंघको असफलता तथा सन्धिसम्झौताहरूको अवहेलना: १० जनवरी १९२० मा तत्कालीन अमेरिकी राष्ट्रपति वुड्रो विल्सनको प्रयासमा राष्ट्रसंघ स्थापना भएको थियो। तर यो संस्था सानातिना विवाद मिलाउन मात्र तल्लीन भयो। जापानले मन्चुरिया, इटालीले इथियोपिया, र जर्मनीले अस्ट्रिया तथा चेकोस्लोभाकियामाथि आक्रमण गर्दा राष्ट्रसंघले रोक्न सकेन।
• तुष्टीकरणको नीति (Policy of Appeasement): भर्सायल्सको सन्धिपछि बेलायतले जर्मनीप्रति मौन प्रोत्साहन वा तुष्टीकरणको नीति अपनायो, जसले हिटलरको महत्त्वाकाङ्क्षालाई झन् बढायो।
• शस्त्रीकरणको होडबाजी र सैनिक गुटबन्दी: प्रथम विश्वयुद्धपछि युरोपमा भएका निशस्त्रीकरणका प्रयासहरू असफल भए। फ्रान्सले जर्मनीको डरले आफ्नो सिमानामा भूमिगत किल्लाबन्दी गर्‍यो, जसलाई 'म्यागिनो लाइन' (Maginot Line) भनिन्छ। बदलामा जर्मनीले पनि आफ्नो सिमानामा किल्लाबन्दी गर्‍यो, जसलाई 'सिगफ्रीड लाइन' (Siegfried Line) भनिन्छ।
• तात्कालिक कारण (पोल्यान्डमाथि जर्मनीको आक्रमण): २ सेप्टेम्बर १९३९ मा जर्मन विमान र सेनाले पोल्यान्डमाथि भीषण आक्रमण गरे। यसको विरोधमा ३ सेप्टेम्बरमा बेलायत र फ्रान्सले जर्मनीविरुद्ध युद्धको घोषणा गरे र दोस्रो विश्वयुद्ध विधिवत् रूपमा सुरु भयो।

३. युद्धका प्रमुख घटनाक्रमहरू र आणविक विनाश

• पर्ल हार्बर आक्रमण: ७ डिसेम्बर १९४१ मा जापानले अमेरिकी नौसैनिक अड्डा पर्ल हार्बर (Pearl Harbor) मा अचानक आक्रमण गर्‍यो, जसका कारण अमेरिका प्रत्यक्ष रूपमा युद्धमा होमियो।
• आणविक आक्रमण: अमेरिकाले जापानको हिरोसिमामा ६ अगस्ट १९४५ मा 'लिटिल ब्वाई' (Little Boy) र नागासाकीमा ९ अगस्ट १९४५ मा 'फ्याट म्यान' (Fat Man) नामक आणविक बम प्रहार गर्‍यो। यस आक्रमणबाट तत्काल र त्यसको केही महिनाभित्रै २ लाखभन्दा बढी सर्वसाधारणको मृत्यु भयो।
• आत्मसमर्पणको क्रम: धुरी राष्ट्रहरूमध्ये सबैभन्दा पहिले इटालीले ८ सेप्टेम्बर १९४३ मा आत्मसमर्पण गर्‍यो। रुसी सेनाले बर्लिन कब्जा गरेपछि ७ मे १९४५ मा जर्मनीले आत्मसमर्पण गर्‍यो। अन्ततः आणविक विनाशपछि २ सेप्टेम्बर १९४५ मा जापानले औपचारिक रूपमा आत्मसमर्पणको सन्धिमा हस्ताक्षर गरेपछि दोस्रो विश्वयुद्ध टुङ्गियो। युद्धको अन्त्यका समयमा अमेरिकाका राष्ट्रपति ह्यारी एस. ट्रुम्यान (Harry S. Truman) र जापानका सम्राट हिरोहितो (Hirohito) थिए।

४. नेपालको सहभागिता र वीर सैनिकहरू

दोस्रो विश्वयुद्धमा नेपालले बेलायत (मित्रराष्ट्र) को पक्षबाट युद्धमा भाग लिएको थियो। त्यस समयमा नेपालका प्रधानमन्त्री जुद्ध शम्शेर थिए। अदम्य साहस प्रदर्शन गरेबापत नेपाली वीर सैनिकहरूले २ वटा भिक्टोरिया क्रस (VC) (गजे घले र गञ्जु लामाले) र ७ वटा मिलिटरी क्रस (MC) पाएका थिए। (गजे घले यस युद्धमा VC पाउने पहिलो नेपाली हुन्)।

५. दोस्रो विश्वयुद्धका परिणामहरू

• धनजनको ठूलो क्षति: युद्धमा करिब ६ देखि ८ करोड मानिसको मृत्यु भयो (जसमा २.५ करोड सैनिक र बाँकी नागरिक थिए)। आर्थिक खर्च करिब १,००० देखि १,६०० अर्ब डलर भएको अनुमान छ।
• विश्व दुई गुटमा विभाजित र शीतयुद्धको थालनी: युद्धपछि विश्व राजनीति पूँजीवादी गुट (अमेरिका) र साम्यवादी गुट (सोभियत संघ/रुस) गरी दुई शक्तिशाली सैनिक गुटहरू नाटो (NATO - १९४९) र वारसा प्याक्ट (Warsaw Pact - १९५५) मा विभाजित भयो। परिणामस्वरुप शीतयुद्ध (Cold War) को सुरुवात भयो।
• साम्यवादको विस्तार: दोस्रो विश्वयुद्धपछि चीन, उत्तर कोरिया, मङ्गोलिया र भियतनाम जस्ता एसियाली राष्ट्रहरूमा साम्यवादको स्थापना भयो।
• साम्राज्यवाद र उपनिवेशवादको अन्त्य: युरोपेली शक्तिहरू कमजोर भएकाले विश्वभरि औपनिवेशिक संरचना भत्कियो र एशिया तथा अफ्रिकाका कयौँ देशहरू स्वतन्त्र भए। विभाजित जर्मनी (बर्लिनको पर्खाल) पछि सन् १९९० अक्टोबर ३ मा पुनः एकीकृत भयो।
• संयुक्त राष्ट्रसंघ (United Nations) को स्थापना: विश्वमा नयाँ शान्ति व्यवस्था कायम गर्न २४ अक्टोबर १९४५ मा संयुक्त राष्ट्रसंघको स्थापना भयो।
• विश्वलाई सन्देश: प्रथम र दोस्रो विश्वयुद्धले विश्वलाई दिएको मुख्य सन्देश भनेकै— "युद्ध नगरौँ, विश्वशान्ति र मित्रता कायम गरौँ" भन्ने हो।